ساعت بیولوژیک یا همان ریتم شبانهروزی، یکی از شگفتانگیزترین سازوکارهای بدن انسان است که تقریباً بر تمام جنبههای زندگی ما اثر میگذارد؛ از کیفیت خواب گرفته تا میزان انرژی، عملکرد مغز و حتی سلامت طولانیمدت. شاید در نگاه اول تنها بهعنوان عاملی برای تنظیم خواب و بیداری شناخته شود، اما تحقیقات علمی نشان دادهاند که اختلال در این ساعت درونی میتواند پیامدهای جدیتری مانند افزایش خطر ابتلا به سرطان یا بیماریهای متابولیک داشته باشد. اهمیت این موضوع بهحدی است که امروزه دانشمندان در حوزههای پزشکی خواب، نورولوژی و انکولوژی، بهطور جدی ارتباط آن را با مکانیسمهای سلولی و درمانی بررسی میکنند. در این میان، مجله ایران فلوشیپ تلاش دارد با ارائه محتوای علمی، معتبر و روزآمد، پزشکان و علاقهمندان را با تازهترین یافتهها درباره ساعت بیولوژیک و نقش آن در سلامت انسان آشنا سازد.
ساعت بیولوژیک چیست و چرا اهمیت دارد؟
ساعت بیولوژیک یا ریتم شبانهروزی (Circadian Rhythm)، سیستم زمانسنجی درونی بدن انسان است که وظیفهی تنظیم چرخههای خواب، بیداری، ترشح هورمونها، دمای بدن و بسیاری دیگر از عملکردهای فیزیولوژیکی را بر عهده دارد. این سیستم در ناحیهای از مغز به نام هسته سوپراکیاسماتیک (SCN) در هیپوتالاموس قرار دارد و توسط نور طبیعی، مخصوصاً نور خورشید، تنظیم میشود.
هنگامی که این ساعت درونی با الگوهای خواب و بیداری ما همراستا نباشد—مثلاً به دلیل کار شیفتی شبانه یا پروازهای مکرر بینقارهای—اختلالات متعددی در بدن پدید میآید. تحقیقات اخیر نشان دادهاند که این اختلالها ممکن است فراتر از بیخوابی یا خستگی بوده و حتی زمینهساز بیماریهای جدی مانند سرطان باشند. این اطلاعات بر اساس مقاله ای از Ncbi میباشد.
ارتباط ساعت بیولوژیک با مکانیسم بروز سرطان
به گفتهی محققان «دانشگاه پزشکی هاروارد»، اختلال در ریتم شبانهروزی میتواند تعادل طبیعی تقسیم سلولی، ترمیم DNA، و مرگ برنامهریزیشدهی سلولها (آپوپتوز) را مختل کند. این فرآیندها از جمله مهمترین مکانیزمهای بدن در پیشگیری از رشد غیرطبیعی سلولها و ایجاد تومور هستند.
در غیاب یک ریتم منظم شبانهروزی، سطح هورمون ملاتونین که نقش آنتیاکسیدانی و ضدسرطانی دارد، کاهش مییابد. ملاتونین بهطور طبیعی هنگام شب و در تاریکی ترشح میشود. افرادی که شبها در معرض نور مصنوعی قرار میگیرند یا الگوی خواب نامنظم دارند، دچار کاهش سطح ملاتونین میشوند. منبع این اطلاعات از Cancer.gov.com است.
شواهد اپیدمیولوژیک: شغلهای شیفتی و افزایش خطر سرطان
سازمان جهانی بهداشت (WHO) در سال ۲۰۱۹، کار شیفتی شبانه را بهعنوان «احتمالاً سرطانزا برای انسان» طبقهبندی کرد. مطالعات متعددی در میان پرستاران، کارگران کارخانه و خلبانان نشان دادهاند که افرادی با ساعت خواب نامنظم، در معرض خطر بالاتری از سرطانهای سینه، پروستات و کولورکتال هستند.
یک مطالعهی کوهورت در دانمارک با بررسی پرستاران شیفتی نشان داد که ریسک ابتلا به سرطان پستان در زنانی که بیش از ۲۰ سال کار شبانه داشتند، تا ۴۰٪ افزایش یافته است. منبع این آمار از nature.com است.
سازوکار مولکولی: نقش ژنهای ساعت بیولوژیک
بدن انسان دارای ژنهایی به نام clock genes یا ژنهای ساعت است (مانند PER, CRY, CLOCK, BMAL1) که فعالیت سلولی را در چرخههای ۲۴ ساعته تنظیم میکنند. اختلال در بیان این ژنها، که ممکن است بهعلت کمبود خواب، نور نامناسب یا کار شبانه رخ دهد، میتواند به افزایش رشد سلولی، کاهش مرگ سلولی، و سرکوب ایمنی منجر شود.
بر اساس مقالهای منتشرشده در «Cell Reports»، مهار ژنهای ساعت در موشها باعث افزایش رشد تومور و مقاومت آنها در برابر درمانهای دارویی شد.
آیا همه در معرض این خطر هستند؟
پاسخ کوتاه: نه. تأثیر اختلال ریتم شبانهروزی بر سرطان به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله ژنتیک فردی، رژیم غذایی، فعالیت بدنی، میزان استرس، سن و جنسیت. اما خطر برای برخی گروههای خاص مانند کادر درمان شبکار، کارکنان هواپیمایی، رانندگان بینشهری، و کارکنان کارخانهها بهطور محسوسی بالاتر است.
راهکارهایی برای محافظت از ساعت بیولوژیک
راهکارهایی برای محافظت از ساعت بیولوژیک:
- رعایت برنامهی خواب منظم حتی در تعطیلات
- اجتناب از نور آبی موبایل و تلویزیون قبل از خواب
- قرار گرفتن در معرض نور طبیعی روزانه
- مصرف غذا در ساعات ثابت
- مشاوره با پزشک در صورت داشتن علائم اختلال خواب یا خستگی مزمن
فلوشیپهای تخصصی مرتبط با ساعت بیولوژیک و اختلالات آن
با توجه به رشد روزافزون آگاهی دربارهی اهمیت ساعت زیستی در سلامت انسان، بسیاری از کشورها دورههای فلوشیپ پزشکی مرتبط با این حوزه راهاندازی کردهاند. در ایران فلوشیپ نیز، پذیرش در این رشتهها با برنامهی کوچینگ تخصصی و شخصیسازیشده برای پزشکان، دندانپزشکان و داروسازان انجام میشود.
فلوشیپ پزشکی خواب (Sleep Medicine Fellowship)
در این دوره، پزشکان با اختلالات مرتبط با ریتم شبانهروزی از جمله سندرم فاز خواب تأخیری، بیخوابی مزمن، و خوابپریشی آشنا شده و روشهای درمانی دارویی و غیردارویی را فرا میگیرند. این فلوشیپ در کشورهای آمریکا، کانادا، آلمان و ترکیه طرفداران زیادی دارد.
فلوشیپ نورولوژی رفتاری
در زیرشاخههای نورولوژی، اختلالات شناختی ناشی از تغییر در ساعت بیولوژیک بیماران مبتلا به آلزایمر یا پارکینسون بررسی میشود. دانشجویان در این فلوشیپ میآموزند که چگونه عملکرد مغز با تغییرات شبانهروزی در ارتباط است.
فلوشیپ انکولوژی و سرطان
در فلوشیپهای هماتولوژی-انکولوژی، پزشکان با ارتباط بین ریتم بیولوژیک و تقسیم سلولی، چرخههای رشد تومور، و زمانبندی مصرف داروهای شیمیدرمانی (کرونوتراپی) آشنا میشوند. موضوعی که امروزه در درمان سرطان بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
سخن پایانی ایران فلوشیپ
اگر شما از جمله پزشکان، داروسازان یا دندانپزشکانی هستید که علاقهمند به شرکت در فلوشیپهای پزشکی بینالمللی هستید، «ایران فلوشیپ» با راهبری علمی و تجربهی بینالمللی هادی ولیزاده آمادهی همراهی گامبهگام با شما در مسیر ورود به این دورههای تخصصی است.
ایران فلوشیپ، با راهبری تخصصی هادی ولیزاده، بهعنوان یکی از پیشروترین مجموعههای کوچینگ پزشکی و فلوشیپ بینالمللی، مسیر حرفهای و جهانی پزشکان ایرانی را هدفمند و شخصیسازیشده هدایت میکند.
نظرات